HIV and AIDS Charter in Tsonga
Thursday, 10 March 2005

CONSORTIUM YA AIDS

(Consortium inhlengeletano leyi angarhelaka tiafiliyeti kumbe tinhlengeletano ta 70 leti tirhaka na vanhu va HIV na AIDS, consortium yi languta ngopfu eka ta timfanelo na nawu eka vanhu la va nga na HIV na AIDS)

CHATARA KUMBE TSALWA LERI NGA NA TIMFANELO TA VANHU LA VA NGA NA AIDS NA HIV.
Tinoti hi chatara

• Tinhlengelatano to tala leti nga khutalela ntirho wa AIDS ti hlangane e, Centre for Applied Legal Studies (CALS) hi Wavumbirhi hi ti 12 ta Novemba 1991, ku burisana hi kungu ra ku tsala chatara ya timfanelo ta vanhu la va nga na AIDS kumbe HIV.
• Nhlangano lowu wu kombele komiti yo tsala kungu leri (yi nga na Edwin Cameron, Edward Swanson wa CALS, na Mahendra Chetty wa Legal Resource Centre (LRC) leswo va tsala kungu ro sungula ra chatara.
• Hi wona nkarhi wolowo la va a va ri kona va komberile leswo ku sunguriwa Consortium, leyi nga ta tirhela e Centre for Applied Legal Studies, ku pfuna hi tindlela to hambana-hambana tinhlengeletano leti tirhaka na leswi khumbanaka na AIDS.
• Eka nhlengeletano yo sungula ya Consortium, leyi nga khomiwa hi ti 28 ta Januwari 1992, ku burisananiwe hi kungu leri. Kungu leri ri teka swin'wana eka tidokumente tin'wana ta tinhlengeletano ta matiko ya le handle ta misava, ku katsa na dokumente ya Manifesto ya le Montreal ya Timfanelo na swidingo swa vanhu la va hanyaka na vuvabyi bya AIDS (Montreal Manifesto of the Universal Rights and Needs of People Living with HIV Disease) na Diklarexini ya United Kingdom ya Timfanelo ta Vanhu la va nga na HIV na AIDS (United Kingdom Declaration of the Rights of People with HIV and AIDS). Kambe kungu leri ra hambana ka tsongo na tidokumente leti tin'wana ta vanhu va matiko ya le handle, hikuva ri endleriwe ku fambelana no kotlanisiwa na swidingo swa vanhu va Afrika Dzonga.
• Chatara leyi ku burisananiwe hi yona swinene, yi va yi amendiwa eka minhlangano leyi yin'wana ya Consortium, leyi nga khomiwa hi ti 3 na ti 24 ta Machi 1992. Kutani sweswi kungu leri ri amukeriwe hi vayimeri va tinhlengeletano to tlula 40 eka tiko hinkwaro, leti khumbekaka eka swa AIDS na HIV.
• Kutani Chatara leyi sweswi yi yimele ku amukeriwa hi ximfumo hi tinhlengeletano leti ti vumbaka Consortium, xikan'we na vanhu van'wana la va tivekaka ngopfu eka rixaka na tiko hinkwaro (prominent public figures). Consortium yi tiyimisele ku amukela no lonca Chatara leyi hi ximfumo hi siku ra AIDS eka misava hinkwayo (World AIDS Day) nan'waka hi ti 1 ta Disemba.

CHATARA YA TIMFANELO EKA VANHU LA VA NGA NA AIDS NA HIV>
(KUNGU LERI NGA AMUKERIWA EKA NHLANGANO WA CONSORTIUM HI TI 24 TA MACHI 1992)

MASUNGULO
Hi ku vona

• leswo vanhu la va nga na AIDS kumbe HIV xikan'we na mindyangu ya vona, na la va va va hlayisaku, va khomiwa hi xihlawuhlawu,
• na leswo ngozi ya ku andza ka ntungu wa vuvabyi lebyi e Afrika Dzonga yi ta andzisa ku khomiwa ka vanhu la va nga na AIDS na HIV hi tihanyi,
• Hi rhandza leswo vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga va twisisa no va na vutivi hi AIDS na HIV,
• leswo ku na xidingo xa leswo vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga va va na xiavo na xandla eka ntirho wo herisa ntungu lowu wa HIV.Hina, vanhu la va nga sayina laha na tinhlengeletano, hi vona swi fanerile leswo hi veka mintirho na timfanelo leti vanhu la va nga vaaki laha e tikweni va nga na tona kumbe va faneleke va va nato, na swona timfanelo leti, van'wana va fanele va nga tsoniwi tona hikokwalaho ka ku va na AIDS kumbe HIV.

1. NTSHUNXEKO, KU TIYIMELA, KU HLAYISEKA NO SIRHELELEKA, NA KU NTSHUNXEKA LESWO MUNHU A KOTA KU FAMBA-FAMBA HANDLE KO SIVERIWA (FREEDOM OF MOVEMENT)

 

1.1 Vanhu la va nga na HIV kumbe AIDS, va fanele va va na mfanelo, ku tiyemela, ku sirheleka na ntshunxeko na timfalelo leti vanhu van'wana va nga na tona, na swona va nga siveriwi ntshunxeko wo famba-famba ta ni hi van'wana vanhu e tikweni.

1.2 Vanhu la va nga na HIV na AIDS va fanele va nga siveriwi ku suka eka tiko rin'wana va ya eka rin'wana hikokwalaho ka leswo va na AIDS kumbe HIV.

1.3 Ku khomiwa hi xihlawuhlawu, ku vekiwa e tlhelo a kule na van'wana vanhu (isolation or quarantine) lomu majele, swikolweni, swibedlhela, na kun'wana na kun'wana, swi fanele swi nga endliwi ka vanhu hikokwalaho ka leswo va na AIDS kumbe HIV.

1.4 Vanhu la va nga na HIV kumbe AIDS va fanele va va na ntshunxeko ku titsemela timhaka hi laha va vonaka ha kona makongomana na ta ku teka kumbe ku tekiwa, ku va na vana, hambi tano va fanele va pfuniwa hi ku hlamuseriwa kumbe ku kuma khanseling (counselling) leswo va twisisa leswaku tindlela leti va tilangaka eka swilo leswi, ti na vuyelo byo karhi.

2. XIHUNDLA (CONFIDENTIALITY AND PRIVACY)

 

2.1 Vanhu la va nga na HIV kumbe AIDS va na mfanelo ya leswo timhaka ta vona tikhomiwa hi xihundla makongomana na rihanyu ra vona, na leswo va na HIV.

2.2 Vutivi hi leswo munhu u na HIV byi fanele byi nga hundziseriwi eka munhu wun'wana handle ka loko yena loyi a nga na HIV a pfumela, na loko a lovile, mpfumelelo lowu wu fanele wu nyiketiwa hi ndyangu wa yena kumbe nakulobye wa yena (partner), handle ka loko swi vuriwa hi nawu (except when required by law), handle ka loko ku ri leswo ku ka ku nga hundzisiwi vutivi hi HIV ya munhu yoloye swi nga nghenisa munhu wokarhi loyi a tiviwaka (identifiable individual), engozini.

3. KU KAMBERIWA (TESTING)

 

3.1 Ku kamberiwa ka munhu loko a ri na xitsongwa-tsongwane xa HIV ku fanele ku endliwa hi mpfumelelo wa munhu yaloye, naswona mpfumelelo lowu a wu nyikaka hi ku ntshunxeka, handle ka loko ku ri leswo ko endliwa ntsena ku kamberiwa leswo ku kumeka nhlayo ya vanhu la va nga na HIV, na swona xikambelo lexi xa ku kuma nhlayo xi endliwa hi ndlela leyi nga ta ka yi nga tivi vito ra munhu yoloye a kamberiwaka.

3.2 Loko ku ri leswo munhu u ta kamberiwa HIV hi xikongomelo xo tiva nhlayo, kambe vito ra yena ri nga tiveki, u fanele a kuma vanhu la va nga ta n'wi pfuna hi ku n'wi hlamusela na khanseling (counselling), khanseling leyi yi fanele ku kumeka eka vanhu hinkwavo, loko va nga si kamberiwa na le ndzhaku ka loko va kamberiwile.

3.3 Vanhu la va va kumekaku va ri na HIV va fanele ku seketeriwa hi ta rihanyu na hi tindlela tin'wana.

4. DYONDZO HI TA AIDS NA HIV

 

4.1 Vanhu hinkwavo va na mfanelo yo kuma dyondzo na vutivi hi HIV na AIDS, no kuma vutivi hi tindlela to sivela ku ngheniwa hi vuvabyi lebyi,

4.2 Ku fanele ku va na dyondzo leyi nga ta nyiketiwa eka rixaka hinkwaro e tikweni, hi xikongomelo xo heta xihlawuhlawu eka vanhu la va nga na HIV kumbe AIDS.

5. MINTIRHO (EMPLOYMENT)

 

5.1 Vanhu a va faneli ku kamberiwa ku sungula loko va ri na HIV, va nga si thoriwa e mintirhweni, na swona vanhu va fanele va nga siveriwi ku thoriwa hikokwalaho ka leswo va ala ku kamberiwa ku sungula va nga si thoriwa e mintirhweni.

5.2 Vanhu va fanele va nga hlongoriwi e mintirhweni, kumbe ku chikisiwa hi xiyimo (ku dimotiwa) e ntirhweni hikokwalaho ka leswo va na AIDS kumbe HIV na swona va fanele va nga transferiwi hikokwalaho ka vuvabyi lebyi, kumbe ku khomiwa hi ndlela ya xihlawuhlawu e ntirhweni.

5.3 Munhu a nga bohekanga leswo a tivisa muthori wa yena leswo u na xitsongwa-tsongwane xa HIV kumbe AIDS.

5.4 Vatirhi a va bohekanga hi nawu leswo va fanele va kamberiwa HIV.

5.5 Vatirhi va fanele ku kuma dyondzo, vutivi, khanseling (counselling) lomu mintirhweni, na swona, leswi swi fanele swi endliwa e ndzhaku ka ku burisana na tinhlengeletano ta vatirhi to fana na tiyuniyoni.

6. TA RIHANYU NO SEKETERIWA (SUPPORT SEVICES)

 

6.1 Vanhu la va nga na HIV kumbe AIDS va na mfanelo yo kuma tiyindlu, swakudya, na nongonoko wo seketela vaaki (social security), ku kuma mirhi yo va alapha, na ku pfuniwa hi swa welfere ku fana na swirho swin'wana swa vaaki e tikweni.

6.2 Tindzhawu to tshama letinene ti fanele ti kumeka eka vanhu la va nga na HIV kumbe AIDS.

6.3 Munhu u fanele a nga khomiwi hi xihlawuhlawu eka swa rihanyu, swin'wana swo pfuna vaaki (facilities), na mirhi yo alapha, hikokwalaho ka ndlela leyi a nga kumisa xiswona AIDS kumbe HIV.

6.4 Vanhu va fanele va nga khomiwi hi xihlawuhlawu eka ta rihanyu, na medical-aid, hikwalaho ka leswo va na HIV kumbe AIDS.

7. SWA VUHAXI (MEDIA)

 

7.1 Vanhu la va nga na HIV kumbe AIDS va na mfanelo yo khomiwa hi ndlela leyinene hi vanhu va vuhaxi (media), na swona vanhu va vuhaxi va fanele va xixima timfanelo ta vanhu la va nga na HIV kumbe AIDS leswo timhaka ta vona ti khomiwa hi xihundla (privacy and confidentiality).

7.2 Vaaki hinkwavo e tikweni va na mfanelo yo kuma vutivi lebyi nga voyamelangiku e tlhelo (informed and balanced coverage), na dyondzo hi HIV na AIDS.

8. INXUWARENSE

 

8.1 Vanhu la va nga na HIV kumbe AIDS, na la va va soriwaka leswo va nga va va ri ngozini yo kuma HIV kumbe AIDS va fanele va vhikeriwa no sirheleriwa eku khomiweni hi xihlawuhlawu hi tikhampani ta tinxuwarense.

9. XINAKULOBYE NA KU ETLELANA

 

9.1 Hinkwavo vanhu va na mfanelo yo byela vanhu la va va etlelanaka na vona leswo va tisivela e ku kumeni xitsongwa-tsongwana xa HIV.

9.2 Xiyimo xa vaxisati, xi le ngozini eka mhaka leyi, hikwalaho, ku fanele ku va na milawu na tindlela to pfuna vaxisati, kasi lavantshwa na swihlangi na vona va fanele ku sirheleriwa.

10. VANHU LA VA NGA MAJELE

 

10.1 Vanhu la va nga majele va nga na HIV va fanele va khomiwa hi ndlela leyinene, na swona hi ndlela yo fana na leyi ku khomiwaka swibochwa swin'wana.

10.2 Vanhu la va nga majele la va nga na AIDS, va fanele va hlayisiwa hi ndlela leyinene ku fana na swibochwa swin'wana leswi nga na vuvabyi byin'wana.

10.3 Vanhu la va nga majele va fanele va kuma dyondzo, vutivi, na tindlela to sivela vuvabyi ku fana na vaaki van'wana e tikweni.

11. KU VHIKERIWA NO SIRHELERIWA EKA NAWU NA KU KOTA KU TIRHISA SWILO LESWI NGA SWIPFUNI EKA VAAKI (ACCESS TO PUBLIC BENEFITS)

 

11.1 Vanhu la va nga na AIDS kumbe HIV va fanele ku va na mfanelo yo tirhisa swilo leswi nga swipfuni eka vaaki hinkwavo (access to public benefits and opportunities), na swona vanhu va fanele va nga boheleriwi leswo va kamberiwa loko va ri na HIV ku sungula loko va nga si tirhisa swipfuni leswi.

11.2 Ku fanele ku va na tindlela leti ti endliwaka eka tiko hinkwaro ku sirhelela vanhu la va nga na HIV na AIDS eku khomiweni hi xihlawuhlawu, makongomana na swa tiyindlu, dyondzo, ku hlayisiwa ka vana (child care), na mpfumelelo yo kuma no hlayisa vana loko ku ri leswo ndyangu wa hambana (custody), ku kuma ku pfuniwa hi ta rihanyu, ku pfuniwa ka vaaki eka swa vutomi (social security) na swa welfere.

12. MINTIRHO YA VANHU LA VA NGA NA HIV KUMBE AIDS

 

Vanhu la va nga na HIV kumbe AIDS, va na ntirho wo xixima timfanelo, rihanyu, na vumunhu bya van'wana vanhu, na ku endla leswi faneleke ku sirhelela van'wana vanhu laha swi faneleke.