HIV and AIDS Charter in Venda
Thursday, 10 March 2005

THE AIDS CONSORTIUM (KHONTSOTHIAMU YA AIDS)

("Consortium" [Khontsothiamu] ya AIDS ndi dzangano lo vhumbiwaho nga zwigwada zwo fhambanaho zwine zwa khou shumana na u lwa na AIDS na HIV)

TSHATA YA PFANELO DZA NGA HA AIDS NA HIV
Ndivhiso nga ha Tshata

• Madzangano a re na tshivhalo ane a khou shumana na u lwa na AIDS o fara mutangano wa u amba nga ha fhungo la u dzudzanywa ha tshata ya pfanelo dza vhathu vha re na AIDS kana HIV. Mutangano wo farelwa Centre for Applied Legal Studies nga Lavhuvhili la 12 Novemba/Lara 1991.
• Mutangano wo humbela komiti ya u dzudzanya yo vhumbiwaho nga maloyara kana vhoramilayo vhararu (Edwin Cameroon na Edward Swanson (CALS) na Mahendra Chetty (LRC) ) u dzudzanya dirafuthi ya tshata.
• Tshifhingani tshenetsho, vhathu vhe vha vha vhe hone vho da na fhungo la uri hu nga di thomiwa Khontsothiamu ya AIDS, ine ya do shuma i Centre for Applied Legal Studies, u thusedza madzangano a zwa AIDS nga ndila dzo fhambanaho.
• Kha mutangano wa u thoma wa Khontso thiamu nga la 28 Phando/Janawari 1992 dirafuthi ya tshata yo sumbedziwa vhathu na u reriwa nga hayo. Dirafuthi hei yo dzudzanywa ho sedziwa manwalo a lifhasi hu tshi katelwa na Manifesito ya Montreal ya Pfanelo na Thodea dza Vhathu vha khou u Tshila vhe na Vhulwadze ha HIV (Manifesto of the Universal Rights and Needs of People with HIV Desease) khathihi na linwalo la United Kingdom Declaration of Rights of People with HIV and AIDS. Fhedzi dirafuthi hei i fhambana na haya manwalo kana manwe manwalo kha kudzudzanywelwe na zwo nwalwaho khayo, nga ndila ye a dzudzanyululwa ho sedziwa zwa fhano Afrika-Tshipembe.
• Tshata yo do ambiwa nga hayo nga ndila yo tandavhuwaho, ha itiwa na dziamendemendi dza tshivhalo kha mitangano ya Khontsothiamu ye ya tevhela ya dzi 3 na dzi 24 dza Matshi/Thafamuhwe 1992. Zwa zwino yo no aphuruviwa nga vhaimeleli vha madzangano a no fhira 40 o phadalalaho na shango ane a kwamea nga ha AIDS na HIV.
• Zwa zwino Tshata yo imela pfanelo ya uri i khwathisedzwe (formal endorsement) nga madzangano o vhumbaho Khontsothiamu ya AIDS, khathihi na nga vhadivhalea vha bvaho masiani othe a zwa tshitshavha tsha shango na nga madzangano a wanalaho vhuponi hothe ha shango. Ho pulaniwa kana u lugiselwa uri Tshata i andadzelwe khagala kha vhathu vhothe nga duvha kana tsini na duvha la World AIDS Day uno nwaha (1 Dizemba/Nyendavhusiku 1993).

TSHATA YA PFANELO DZA NGA HA AIDS NA HIV
(YO APHURUVIWA KHA MUTANGANO WA KHONTSOTHIAMU WA DZI 24 MATSHI/THAFAMUHWE 1992)

MARANGAPHANDA/PHIRIEMBULU
Nga ha u vhonala ha

• khethululo i re hone i itelwaho vhathu vha re na AIDS kana HIV khathihi na vhafunwa vhavho, mita yavho na vha ne vha vha londota,
• khombo ya uri u phadalala ha dwadze ili fhano Afrika-Tshipembe zwi do bveledza u sa fariwa nga ndila ya vhudi kha vhathu vho fariwaho nga AIDS kana HIV,
• thodea ya uri hu vhe na ndivho yo tandavhuwaho nga ha AIDS kana HIV kha vhathu vhothe vha Afrika-Tshipembe, khathihi na
• thodea ya uri hu itiwe vhukando nga vhathu vhothe vha Afrika-Tshipembe ha u fhelisa u phadalala ha HIV, rine, vhathu na zwigwada zwo sianaho hafha fhasi, ri wana zwo fanela u sumbedzisa pfanelo hedzo dzine vhadzulapo vhothe vha vha nadzo kana vha fanela u vha nadzo nahone dzine a zwo ngo tea uri dzi hanelwe u newa vhathu vha re na HIV kana AIDS, khathihi na dzinwe pfanelo.

1. MBOFHOLOWO, U DILAULA, U TSIRELEDZEA HA MUTHU NA U YA HUNE MUTHU A FUNA O VHOFHOLOWA.

 

1.1 Vhathu vha re na HIV kana AIDS vha na pfanelo dzi fanaho na dza vhathu vhothe kha u tshila vho vhofholowa na u dilaula, kha u vha vho tsireledzea na u ya hune vha funa vho vhofholowa.

1.2 Hu songo vha na u thivhelwa ha vhathu kha u ya hune vha funa ngomu shangoni kana kha linwe shango nga mulandu wa uri vha na HIV kana AIDS.

1.3 U khethululwa nga ndila ifhio na ifhio ha vhathu vha re dzhele, zwikoloni, zwibadela kana fhethu hunwe-vho nga nthani fhedzi ha uri vha na AIDS kana HIV a zwi tendelwi.

1.4 Vhathu vha re na HIV kana AIDS vha a dilaula kha vhukando vhune vha vhu ita vhu kwamaho zwa u malana na u vha na vhana naho hu uri vha do newa ngeletshedzo nga ha zwine zwa do vha bvelelela hu tshi sedziwa vhukando vhune vha funa u vhu dzhia.

2. TSIRELEDZO NA U SA ANDADZIWA HA TSHIIMO TSHA MUTAKALO

 

2.1 Vhathu vha re na HIV kana AIDS vha na pfanelo ya u sa andadziwa ha tshiimo tshavho tsha mutakalo kana tsha HIV.

2.2 Mafhungo nga ha tshiimo tha muthu tsha HIV a songo divhadzwa nga nnda ha thendelo ya muthu onoyo. Musi arali o no lovha, zwi songo divhadzwa nga nnda ha thendelo ya vha muta wawe kana mufunwa wawe, nga nnda ha musi zwi tshi todea nga mulayo kana nga nnda ha musi arali hu na khombo i vhonalaho kha thodea dza vhutshilo ha munwe muthu.

3. U THESITIWA

 

3.1 U thesitiwa ha u toda u vhona uri muthu u na HIV zwi fanela u itiwa fhedzi musi muthu o nea thendelo a tshi zwi pfesesa na hone o vhofholowa, nga nnda ha musi hu tshi khou itiwa dziphurogiramu dza u todisisa nga ha malwadze dzine zwa sa sumbe vhathu nga madzina.

3.2 Thesite dza zwa HIV dzine dzi si sumbe vhathu nga madzina nahone dzi no itwa nga ndila ya u tsireledza uri vho thesitiwaho vha si divhee na hone hune vhathu vha eletshedziwa na u khuthadziwa musi vha sa athu u thesitiwa na musi vho no thesitiwa dzi fanela u itelwa vhathu vhothe.

3.3 Vhathu vha ne vha ri vho thesitiwa vha wanala vhe na HIV vha fanela u wana thuso ya tshifhinga tshothe na tshumelo dza mutakalo.

4. PFUNZO YA ZWA AIDS NA HIV

 

4.1 Vhathu vhothe vha na pfanelo ya u wana pfunzo ya vhukuma na inifomesheni kana mafhungo o fhelelaho nga ha HIV kana AIDS, khathihi na pfanelo ya u wana ndivho yo fhelelaho nga ha maitele a u zwi thivhela.

4.2 Pfunzo i itelwaho nnyi na nnyi ho lavheleswa u fhelisa khethululo kha vhathu vha re na HIV kana AIDS yo fanela u newa vhathu.

5. U THOLIWA MISHUMONI

 

5.1 HIV tshi songo vha tshiitisi tsha uri vhathu vha thesitiwe vha sa athu u tholiwa kana tsha u hanelwa u tholiwa ha muthu munwe na munwe.

5.2 HIV kana AIDS, a zwi itisi, nga ha zwone zwine, u vha zwitikedzi zwa u bvisa muthu mushumoni kana u tsitselwa fhasi mushumoni ( u dimothiwa), u thirantsiferiwa kana u khethululwa mushumoni.

5.3 Zwauri mushumi u na HIV kana u na AIDS a si zwine zwa fanela u ri zwi divhadzwe kha mutholi wawe kana muthu ane a shuma khae.

5.4 A hu na pfanelo kana mbofho i itaho uri vhashumi vha re mushumoni vha fanela uri vha thesitiwe nga ha HIV.

5.5 Inifomesheni na pfunzo nga ha HIV na AIDS, na u kona u wana ngeletshedzo na khuthadzo na u rumelwa hunwe fhethu, zwo fanela u wanala mishumoni nga murahu ha nyambedzano dzo teaho na zwigwada zwa vhaimeleli vha vhashumi.

6. MUTAKALO NA TSHUMELO DZA U THUSEDZA

 

6.1 Vhathu vha re na HIV kana AIDS vha na pfanelo ya u vha na madzulo kana dzinndu, u wana zwiliwa, u newa mindende kana phensheni dza muvhuso, thuso ya ngilafho na ndondolo i fanaho na ya vhathu vhothe vha tshitshavha tsha hashu.

6.2 Akhomodesheni kana vhudzulo ho teaho kha tshumelo dza vhathu na zwithu zwa u shumisiwa zwo fanela u newa vhathu vho farwaho nga HIV kana AIDS.

6.3 Ndila ye muthu a wana vhulwadze uvhu ngayo tshi songo vha tshithu tshine tsha nga itisa uri a itelwe tshitalula kana khethululo kha u newa tshumelo dza mutakalo, zwithu zwa u shumiswa na ngilafho.

6.4 HIV kana AIDS zwi songo vha zwiitisi kha u khethululwa nga tshumelo na zwikimu zwa medikhala eidi.

7. MIDIA KANA ZWIANDADZI ZWA MAFHUNGO

 

7.1 Vhathu vha re na HIV kana AIDS vha na pfanelo ya u farwa zwavhudi nga zwiandadzi zwa mafhungo na u thonifha pfanelo dzavho dza u tsireledzea na u sa andadziwa ha tshiimo tshavho tsha zwa mutakalo.

7.2 Vhathu vha na pfanelo ya u newa ndivhadzo nga maitele o teaho nga ha mafhungo khathihi na pfunzo ya zwa nga ha HIV na AIDS.

8. ISHORENTSI

 

Vhathu vha re na HIV kana AIDS, na vha ne vha humbulelwa vhe kha khombo ya u farwa nga HIV kana AIDS, vho fanela u tsireledzwa kha tshitalula kana khethululo i si yone kha u vha na ishorentsi.

9. ZWA DZHENDA NA VHATHU VHANE VHA FUNANA

 

9.1 Vhathu vhothe vha na pfanelo ya u kombetshedza uri vhone vhane kana vhathu vha ne vha funana navho vha ite vhukando ho fanelaho ha u thivhela uri HIV i si fhirele kha vhanwe vhathu.

9.2 Tshiimo tshine tsha vha tsha sipeshala kha vhafumakadzi tsha u welwa nga khombo malugana na zwenezwi zwi fanela u dzhielwa nzhele na u lugisiwa, khathihi na tshiimo tsha khombo tshine tshi nga wela vhaswa na vhana.

10. VHATHU VHA RE DZHELE

 

10.1 Vhathu vha re dzhele vha lwalaho HIV vho fanela u farwa nga ndila ine ya fana na ya zwinwe zwivhotshwa.

10.2 Vhathu vha re dzhele vho farwaho nga AIDS vho fanela u wana ndondolo ya sipeshala ine ya fana na ine ya newa zwinwe zwivhotshwa zwo farwaho nga vhulwadze vhuhulu.

10.3 Vhathu vha re dzhele vho tea u wana pfunzo, ndivhiso dza mafhungo (a HIV kana AIDS) na ndivhiso dza maitele a u thivhela malwadze haya u fana na vhanwe vhathu vhothe.

11. TSIRELEDZO YA MULAYO I EDANAHO NA U WANA THUSO DZI NEWAHO VHATHU

 

11.1 Vhathu vha re na AIDS kana HIV vha fanela u wana nga ndila i fanaho, thuso dzi newaho vhathu, na uri u thesitiwa ha zwa HIV tshi songo vha tshithu tshi todeaho kha ha uri muthu a kone u wana thuso dzenedzo.

11.2 Ho fanela u vha na maitele a muvhuso ane a vhekanywa kha u tsireledza vhathu vha re na HIV kana AIDS kha u talulwa kana u khethululwa mishumoni, kha u newa madzulo kana dzinndu, kha pfunzo, kha ndondolo ya vhana, khathihi na u newa ngilafho na tshumelo dza ndondolo ya vhathu.

12. PFANELO DZINE VHATHU VHA RE NA HIV KANA AIDS VHA FANELA U ITA:

 

Vhathu vha re na HIV kana AIDS vha fanela u thonifha pfanelo, mutakalo na ndila ine vhanwe vhathu vha vha yone, na u dzhia vhukando ho teaho ha u vhona uri hezwi zwi a todea.